Duy trì psychostimulant trong thai kỳ và sức khỏe tâm thần sau sinh ở người mang thai mắc ADHD: Tổng quan bằng chứng lâm sàng

Điểm nhấn

• Duy trì thuốc kích thích tâm thần (psychostimulant) trong thai kỳ ở bệnh nhân rối loạn tăng động giảm chú ý (Attention-Deficit/Hyperactivity Disorder, ADHD) không làm tăng nguy cơ nhập viện vì sức khỏe tâm thần sau sinh hoặc các rối loạn khí sắc/lo âu mới xuất hiện sau khi hiệu chỉnh các yếu tố nhiễu.
• Các chẩn đoán sức khỏe tâm thần từ trước và các bệnh đồng mắc nội khoa là những yếu tố dự báo mạnh các kết cục sức khỏe tâm thần bất lợi sau sinh, lấn át ảnh hưởng của việc sử dụng psychostimulant.
• Bằng chứng này giúp giảm bớt lo ngại rằng ngừng psychostimulant có thể làm xấu đi sức khỏe tâm thần sau sinh ở những thai phụ mắc ADHD tuân thủ điều trị.

Bối cảnh

Rối loạn tăng động giảm chú ý (Attention-Deficit/Hyperactivity Disorder, ADHD) ảnh hưởng khoảng 2,5-5% người trưởng thành trên toàn cầu, đi kèm gánh nặng triệu chứng thần kinh-hành vi đáng kể và nguy cơ cao hơn mắc các bệnh đồng mắc tâm thần. Psychostimulant, như methylphenidate và amphetamine, vẫn là điều trị dược lý hàng đầu cho ADHD, có hiệu quả cải thiện khả năng chú ý, tính bốc đồng và chức năng điều hành.

Thai kỳ ở người mắc ADHD đặt ra nhiều thách thức lâm sàng, với những bất định về tính an toàn của psychostimulant và diễn tiến sức khỏe tâm thần nếu tiếp tục hay ngừng điều trị. Các rối loạn sức khỏe tâm thần sau sinh, bao gồm rối loạn khí sắc và rối loạn lo âu, vẫn là nguyên nhân quan trọng gây bệnh tật ở bà mẹ. Tuy nhiên, bằng chứng về việc liệu duy trì psychostimulant có ảnh hưởng đến kết cục sức khỏe tâm thần sau sinh hay không còn hạn chế.

Trước nguy cơ tiềm tàng của triệu chứng ADHD không được điều trị và tái phát các bệnh đồng mắc tâm thần khi ngừng thuốc, việc hiểu rõ cân bằng giữa lợi ích và nguy cơ của duy trì psychostimulant trong thai kỳ là rất quan trọng để đưa ra quyết định lâm sàng có cơ sở.

Nội dung chính

Bằng chứng đoàn hệ hồi cứu về duy trì psychostimulant và kết cục sau sinh

Nghiên cứu đoàn hệ hồi cứu gần đây của Xu và cộng sự (2026) sử dụng cơ sở dữ liệu Merative MarketScan Commercial Claims Database, bao gồm dữ liệu giai đoạn 2011-2021, xác định 3.676 người mang thai từ 13 đến 50 tuổi mắc ADHD và có ghi nhận tuân thủ psychostimulant trước khi mang thai. Các trường hợp bị loại trừ gồm phá thai và sinh trước 20 tuần tuổi thai, nhằm tập trung vào các thai đơn còn sống được.

Mức độ tuân thủ psychostimulant trong thai kỳ được lượng hóa bằng tỷ lệ số ngày được bao phủ (proportion of days covered, PDC), phân tầng thành: ngừng thuốc (không tái cấp đơn), dưới 80% và từ 80% trở lên. Cách phân tầng này cho phép phân biệt cường độ duy trì thuốc.

Tiêu chí đánh giá chính là biến cố sức khỏe tâm thần gộp trong vòng 1 năm sau sinh, bao gồm nhập viện cấp cứu hoặc nhập viện nội trú liên quan đến sức khỏe tâm thần và chẩn đoán mới rối loạn khí sắc hoặc rối loạn lo âu.

Kết quả và hiệu chỉnh thống kê

So sánh chưa hiệu chỉnh ban đầu cho thấy tỷ lệ mới mắc rối loạn khí sắc hoặc lo âu sau sinh cao hơn ở nhóm tiếp tục dùng psychostimulant (19,3%) so với nhóm ngừng thuốc (12,8%), với tỷ số nguy cơ thô là 1,46 (KTC 95%: 1,17-1,83). Tuy nhiên, mối liên quan này giảm đi sau khi hiệu chỉnh các yếu tố nhiễu quan trọng, bao gồm tuổi mẹ, tuổi thai, tình trạng sức khỏe tâm thần từ trước và các bệnh nội khoa đồng mắc.

Tỷ số tỷ lệ mắc sau hiệu chỉnh cho thấy không có khác biệt có ý nghĩa giữa nhóm tiếp tục và nhóm ngừng thuốc đối với nhập viện liên quan đến sức khỏe tâm thần sau sinh (tỷ số tỷ lệ 1,01; KTC 95%: 0,59-1,71) hoặc chẩn đoán mới rối loạn khí sắc/lo âu (tỷ số tỷ lệ 1,30; KTC 95%: 0,97-1,74). Các yếu tố dự báo mạnh nhất của kết cục bất lợi sau sinh là chẩn đoán sức khỏe tâm thần từ trước (tỷ số tỷ lệ 2,60; KTC 95%: 1,76-3,90) và các bệnh lý nội khoa đồng mắc (tỷ số tỷ lệ 1,98; KTC 95%: 1,33-2,93).

Tài liệu liên quan và bối cảnh

Các nghiên cứu trước đây chủ yếu tập trung vào cảnh giác dược trong chu sinh đối với psychostimulant, ghi nhận nhìn chung tỷ lệ dị tật bẩm sinh và biến chứng sản khoa thấp, nhưng dữ liệu về diễn tiến sức khỏe tâm thần sau sinh còn hạn chế. Một số nghiên cứu quan sát quy mô nhỏ cho thấy ngừng đột ngột thuốc ADHD có thể làm nặng thêm triệu chứng tâm thần, nhưng thiếu theo dõi hậu sản đầy đủ và chặt chẽ.

Các hướng dẫn lâm sàng xử trí việc dùng psychostimulant trong thai kỳ còn khác nhau do thiếu bằng chứng chất lượng cao, nhưng đều khuyến nghị đánh giá cá thể hóa lợi ích-nguy cơ. Kết quả của nghiên cứu hiện tại phù hợp với sự đồng thuận đang hình thành rằng việc duy trì có kiểm soát có thể không làm xấu đi sức khỏe tâm thần sau sinh, đồng thời nhấn mạnh ảnh hưởng vượt trội của các yếu tố dễ tổn thương tâm thần sẵn có.

Nhận định chuyên gia

Phân tích đoàn hệ toàn diện này góp phần làm rõ hơn việc sử dụng psychostimulant ở thai phụ mắc ADHD bằng cách khai thác dữ liệu khiếu nại quy mô lớn và hiệu chỉnh thống kê chặt chẽ cho các yếu tố nhiễu.

Các bác sĩ lâm sàng phải đối mặt với quyết định khó khăn khi cân bằng nguy cơ phơi nhiễm của thai nhi với nguy cơ nặng lên triệu chứng của mẹ và bệnh lý tâm thần sau sinh. Việc nghiên cứu này cho thấy duy trì thuốc không làm tăng độc lập nguy cơ nhập viện vì sức khỏe tâm thần sau sinh hoặc chẩn đoán rối loạn mới là một tín hiệu đáng an tâm và ủng hộ việc tiếp tục điều trị ADHD hiệu quả trong thai kỳ khi có chỉ định lâm sàng.

Các hạn chế bao gồm việc dựa vào dữ liệu kê đơn mà không theo dõi trực tiếp việc uống thuốc, thiếu thước đo chi tiết về mức độ nặng của triệu chứng hoặc kết cục chức năng, và không kiểm soát được đầy đủ các yếu tố tâm lý-xã hội hoặc các can thiệp không dùng thuốc. Ngoài ra, khả năng khái quát hóa ngoài quần thể có bảo hiểm tại Hoa Kỳ hoặc các hệ thống y tế khác nhau cần được thận trọng.

Về cơ chế, ADHD không được điều trị hoặc tình trạng cai thuốc có thể làm mất ổn định các đường dẫn truyền hóa sinh thần kinh liên quan đến điều hòa khí sắc và khả năng chống chịu stress, qua đó có khả năng làm tăng nguy cơ sức khỏe tâm thần sau sinh. Tác động điều biến dopaminergic và noradrenergic của psychostimulant có thể vì vậy tạo ra hiệu ứng bảo vệ trước sự mất bù triệu chứng khi tiếp tục điều trị.

Các nghiên cứu tiền cứu trong tương lai, tích hợp kết cục do người bệnh tự báo cáo, dấu ấn sinh học thần kinh và đánh giá dọc phát triển mẹ-trẻ, sẽ tiếp tục làm sáng tỏ các lợi ích và nguy cơ tinh tế của điều trị bằng thuốc.

Kết luận

Bằng chứng chất lượng cao hiện có từ các đoàn hệ hồi cứu quy mô lớn cho thấy duy trì điều trị psychostimulant trong thai kỳ ở những người mắc ADHD đã tuân thủ điều trị trước khi thụ thai không liên quan đến tăng nhập viện vì sức khỏe tâm thần sau sinh hoặc tăng chẩn đoán mới rối loạn khí sắc/lo âu so với ngừng thuốc.

Các rối loạn sức khỏe tâm thần từ trước và các bệnh đồng mắc là những yếu tố quyết định quan trọng đối với kết cục tâm thần sau sinh, nhấn mạnh nhu cầu chăm sóc đa chuyên khoa toàn diện nhằm giải quyết các yếu tố này.

Những phát hiện này ủng hộ mô hình chăm sóc cá thể hóa, cho phép tiếp tục psychostimulant khi có chỉ định lâm sàng, đồng thời nhấn mạnh sự cần thiết phải theo dõi sát và can thiệp ở những bệnh nhân có nguy cơ dễ tổn thương tâm thần đã biết.

Bài tổng quan này làm nổi bật yêu cầu cấp thiết phải tiếp tục nghiên cứu nhằm tối ưu hóa quản lý ADHD chu sinh, cải thiện sức khỏe tâm thần của mẹ và bảo đảm an toàn cho cả mẹ và trẻ.

Tài liệu tham khảo

• Xu KY, Pappas LM, Brown TR, et al. Psychostimulant Continuation and Postpartum Mental Health in Pregnant People With Attention-Deficit/Hyperactivity Disorder. Obstet Gynecol. 2026;148(3):160-168. PMID: 41511017.
• Brown TM, Pappas LM, Levin FR. Psychostimulant Use in Pregnancy: Risks, Benefits, and Clinical Considerations. CNS Drugs. 2021;35(10):1025-1040. PMID: 34459111.
• Daviss WB, Birmaher B. ADHD in Pregnant and Postpartum Women: Diagnostic and Treatment Challenges. J Clin Psychiatry. 2020;81(3):19com13120. PMID: 32036547.
• National Institute for Health and Care Excellence (NICE). Attention deficit hyperactivity disorder: diagnosis and management. NICE guideline [NG87]. 2018. Available from: https://www.nice.org.uk/guidance/ng87
• Forray A, Peindl KS, Lieberman JA. Psychiatric disorders in pregnancy. Clinics in Perinatology. 2015;42(2): 245-260. PMID: 26002491.