Phù hoàng điểm dạng nang sau tiêm tế bào nội mô giác mạc người nuôi cấy: tỷ lệ mắc, yếu tố nguy cơ và tiên lượng thị giác

Điểm nổi bật

• Phù hoàng điểm dạng nang (Cystoid Macular Edema, CME) xảy ra ở khoảng một phần tư số mắt sau điều trị tiêm tế bào nội mô giác mạc người nuôi cấy (cultured human corneal endothelial cell, cHCEC).
• Sử dụng chất tương tự prostaglandin trước phẫu thuật làm tăng đáng kể nguy cơ phát triển CME sau phẫu thuật.
• Mặc dù xảy ra CME, kết quả thị lực sau 6 tháng vẫn tương đương giữa mắt bị ảnh hưởng và mắt không bị ảnh hưởng sau điều trị chống viêm thích hợp.
• Theo dõi thường quy bằng chụp cắt lớp kết hợp quang học (optical coherence tomography, OCT) sau phẫu thuật và kiểm soát chu phẫu cẩn thận việc dùng chất tương tự prostaglandin giúp phát hiện sớm và điều trị CME.

Bối cảnh

Rối loạn chức năng nội mô giác mạc là một trong những nguyên nhân hàng đầu gây suy giảm thị lực trên toàn cầu, và các tiến bộ điều trị đang chuyển dần sang các phương pháp tái tạo dựa trên tế bào. Liệu pháp tiêm tế bào nội mô giác mạc người nuôi cấy (cultured human corneal endothelial cell, cHCEC) đã nổi lên như một lựa chọn điều trị ít xâm lấn đầy hứa hẹn thay thế cho ghép giác mạc truyền thống trong suy nội mô giác mạc. Mặc dù tiêm cHCEC cho thấy khả năng phục hồi giải phẫu và chức năng thuận lợi, các biến chứng sau phẫu thuật vẫn chưa được mô tả đầy đủ.

Phù hoàng điểm dạng nang (Cystoid Macular Edema, CME), được đặc trưng bởi các khoang dạng nang trong võng mạc, chủ yếu ở hoàng điểm, dẫn đến suy giảm thị lực, là một biến chứng đã được ghi nhận sau nhiều phẫu thuật nội nhãn, bao gồm phẫu thuật lấy thủy tinh thể đục và các thủ thuật điều trị glôcôm. CME sau tiêm cHCEC mới chỉ được báo cáo gần đây nhưng vẫn còn thiếu dữ liệu dịch tễ học và kết cục lâm sàng toàn diện. Việc hiểu rõ tỷ lệ mắc, các yếu tố nguy cơ liên quan và ảnh hưởng lên thị lực của CME là rất quan trọng để tối ưu hóa quản lý người bệnh và tiên lượng.

Nội dung chính

Tỷ lệ mắc và diễn tiến theo thời gian của CME sau tiêm cHCEC

Một phân tích đoàn hệ hồi cứu đa trung tâm trên 57 mắt tại các trung tâm nhãn khoa tuyến cuối ở Nhật Bản cho thấy CME xuất hiện ở 26,3% trường hợp sau điều trị tiêm cHCEC (Ogino et al., 2026). Chụp cắt lớp kết hợp quang học miền phổ (spectral-domain optical coherence tomography, SD-OCT) giúp phát hiện nhạy các thay đổi dạng nang trong võng mạc. Phân tích Kaplan-Meier cho thấy CME chủ yếu biểu hiện trong giai đoạn hậu phẫu sớm, nhấn mạnh nhu cầu theo dõi sát trong khoảng thời gian này.

Các yếu tố lâm sàng và thuốc liên quan

Phân tích đơn biến xác định việc sử dụng chất tương tự prostaglandin trước phẫu thuật là một yếu tố nguy cơ có ý nghĩa (60,0% ở mắt có CME so với 14,3% ở mắt không CME, P=0,001). Mối liên quan này phù hợp với những thay đổi do prostaglandin gây ra đã biết về tính thấm mạch máu võng mạc và các đường tín hiệu viêm, có thể làm tăng khuynh hướng hình thành CME. Ngoài ra, chẩn đoán glôcôm nền và việc sử dụng thuốc nhỏ mắt điều trị glôcôm cũng tương quan với nguy cơ CME tăng lên, có thể phản ánh sự tương tác giữa động lực nhãn áp tăng và tình trạng viêm bề mặt nhãn cầu. Thị lực tốt nhất đã chỉnh kính ban đầu (best-corrected visual acuity, BCVA) kém hơn cũng liên quan đến sự phát triển CME, cho thấy tình trạng mắt trước phẫu thuật kém có thể làm tăng nguy cơ biến chứng hoàng điểm.

Đáng chú ý, tình trạng thủy tinh thể (còn thủy tinh thể so với đã đặt thể thủy tinh nhân tạo) không cho thấy mối liên quan có ý nghĩa với tỷ lệ mắc CME, trái ngược với một số báo cáo trong y văn về phẫu thuật đục thủy tinh thể nhấn mạnh việc lấy thủy tinh thể là yếu tố nguy cơ CME. Hạn chế trong đánh giá tình trạng hoàng điểm trước phẫu thuật—không xác định được ở đa số mắt—gợi ý rằng một số trường hợp CME có thể là sự dai dẳng hoặc nặng lên của tổn thương có sẵn hơn là khởi phát mới thực sự.

Kết quả thị lực và hồi phục của CME

Mặc dù CME có tần suất tương đối cao, không ghi nhận sự khác biệt có ý nghĩa về BCVA sau phẫu thuật 6 tháng giữa nhóm CME và nhóm không CME (logMAR 0,44 so với 0,60, P=0,52), cho thấy CME liên quan đến tiêm cHCEC có thể không ảnh hưởng bất lợi đến thị lực trung hạn nếu được xử trí thích hợp. Phác đồ điều trị sử dụng thuốc kháng viêm không steroid (nonsteroidal anti-inflammatory drugs, NSAIDs) tại chỗ và tiêm triamcinolone acetonide dưới bao Tenon, dẫn đến CME hồi phục ở tất cả các trường hợp bị ảnh hưởng.

Nhận định cơ chế và ý nghĩa chuyển dịch

Thủ thuật tiêm tế bào nội mô tạo ra các nhiễu loạn sinh học và cơ học có thể góp phần gây viêm trong nhãn cầu và phá vỡ hàng rào máu-võng mạc—những cơ chế bệnh sinh then chốt của CME. Chất tương tự prostaglandin có thể làm nặng thêm các tác động này bằng cách thúc đẩy tính thấm mạch máu và giải phóng các chất trung gian viêm. Các nhận định cơ chế này ủng hộ việc ngừng dùng quanh phẫu thuật hoặc sử dụng thận trọng chất tương tự prostaglandin ở những bệnh nhân có nguy cơ khi tiến hành điều trị cHCEC.

Theo dõi thường quy bằng SD-OCT sau phẫu thuật là cần thiết để nhận diện CME sớm hơn, đặc biệt vì triệu chứng lâm sàng có thể kín đáo hoặc bị che lấp bởi các hiện tượng phục hồi thị lực khác. Can thiệp chống viêm sớm có thể ngăn ngừa CME mạn tính và bảo tồn chức năng thị giác.

Bình luận của chuyên gia

Nghiên cứu của Ogino và cộng sự là một bước tiến quan trọng trong việc hiểu rõ các biến chứng sau phương thức điều trị mới là tiêm cHCEC. Việc xác định sử dụng chất tương tự prostaglandin là một yếu tố nguy cơ có thể điều chỉnh được mở ra khả năng thay đổi phác đồ thuốc trước phẫu thuật nhằm giảm nguy cơ CME. Việc CME hồi phục mà không gây suy giảm thị lực lâu dài là tín hiệu đáng khích lệ, dù vẫn cần theo dõi dài hơn để bảo đảm kết cục bền vững.

So với tỷ lệ CME sau các phẫu thuật giác mạc truyền thống vốn dao động rộng, tiêm cHCEC dường như có hồ sơ nguy cơ riêng biệt. Việc không thấy mối liên quan với tình trạng thủy tinh thể có thể phản ánh sự khác biệt về mức độ thao tác mô nội nhãn so với phẫu thuật phacoemulsification. Tuy nhiên, thiết kế hồi cứu và việc đánh giá hoàng điểm nền còn hạn chế là những điểm yếu đáng chú ý, nhấn mạnh nhu cầu thực hiện các nghiên cứu tiến cứu với chụp ảnh đa mô thức toàn diện trước và sau điều trị cHCEC.

Từ góc nhìn chuyển dịch, các kết quả này nhấn mạnh tầm quan trọng của việc tích hợp quản lý dược trị liệu nhãn khoa, các phương thức chẩn đoán hình ảnh tiên tiến và chiến lược chống viêm cá thể hóa nhằm tối ưu hóa kết cục người bệnh trong nhãn khoa tái tạo. Nghiên cứu cũng gợi mở các hướng tiềm năng cho phát hiện dấu ấn sinh học và phân tầng nguy cơ dựa trên các chỉ số viêm và mạch máu.

Kết luận

Phù hoàng điểm dạng nang xảy ra ở khoảng 25% số mắt sau tiêm tế bào nội mô giác mạc người nuôi cấy, trong đó việc sử dụng chất tương tự prostaglandin trước phẫu thuật và các yếu tố liên quan đến glôcôm làm tăng nguy cơ một cách có ý nghĩa. Đáng chú ý, CME chủ yếu xuất hiện trong giai đoạn hậu phẫu sớm và hồi phục với điều trị chống viêm tiêu chuẩn mà không làm suy giảm thị lực sau 6 tháng. Kiểm soát chu phẫu cẩn thận việc dùng chất tương tự prostaglandin, theo dõi OCT thường quy và can thiệp kịp thời là thực hành tốt nhất để xử trí CME trong bối cảnh điều trị mới nổi này. Các nghiên cứu tiến cứu trong tương lai là cần thiết để xác nhận các phát hiện này, đánh giá chức năng thị giác dài hạn và hoàn thiện chiến lược dự phòng CME sau điều trị cHCEC.

Tài liệu tham khảo

• Ogino R, Shirane M, Yagi-Yaguchi Y, Akasaki Y, Sugita S, Mori N, Yamaguchi T, Kobayashi A, Higashide T, Negishi K. Cystoid Macular Edema After Cultured Human Corneal Endothelial Cell Injection: Frequency, Associated Factors, and Visual Outcomes. Am J Ophthalmol. 2026 Sep 10;177:95-104. doi:10.1016/j.ajo.2026.07.002. PMID: 42722115.
• Yoshida N, et al. Cystoid Macular Edema and Its Management in Glaucoma Patients Using Prostaglandin Analog Eye Drops. J Glaucoma. 2024;33(7):498-503. doi:10.1097/IJG.0000000000002219.
• Nguyen QD, et al. Pathophysiology and treatment of postoperative cystoid macular edema: current concepts. Prog Retin Eye Res. 2022;87:100976. doi:10.1016/j.preteyeres.2022.100976.
• Chang SH, Sun JK. Inflammation and Prostaglandin-Induced Vascular Permeability Leading to Macular Edema. Retina. 2023;43(2):269-279. doi:10.1097/IAE.0000000000003347.