Các thuốc kháng viêm thường dùng có liên quan đến giảm nguy cơ bệnh võng mạc đái tháo đường đe dọa thị lực ở đái tháo đường típ 2

Điểm nổi bật

• Các thuốc kháng viêm thường dùng như cetirizine, ibuprofen và prednisone có liên quan đến nguy cơ giảm đáng kể phù hoàng điểm do đái tháo đường (Diabetic Macular Edema, DME) và bệnh võng mạc đái tháo đường tăng sinh (Proliferative Diabetic Retinopathy, PDR) ở người lớn mắc đái tháo đường típ 2.
• Mức độ hiệu quả của các thuốc này tương đương với fenofibrate, một tác nhân đã được biết có tác dụng bảo vệ chống tiến triển bệnh võng mạc đái tháo đường.
• Ghép cặp theo điểm xu hướng mạnh mẽ và các phân tích độ nhạy giúp giảm thiểu nhiễu, qua đó củng cố tính hợp lệ của kết quả.
• Nghiên cứu này gợi ý vai trò của liệu pháp kháng viêm toàn thân như một chiến lược đầy hứa hẹn nhằm phòng ngừa bệnh võng mạc đái tháo đường đe dọa thị lực, đồng thời cho thấy cần có các thử nghiệm lâm sàng tiền cứu.

Bối cảnh nghiên cứu

Bệnh võng mạc đái tháo đường (Diabetic Retinopathy, DR) là một trong những nguyên nhân hàng đầu gây mất thị lực trên toàn cầu, đặc biệt ở người trưởng thành trong độ tuổi lao động mắc đái tháo đường típ 2 (Type 2 Diabetes Mellitus, T2DM). Hai biến chứng nặng gồm phù hoàng điểm do đái tháo đường (Diabetic Macular Edema, DME) và bệnh võng mạc đái tháo đường tăng sinh (Proliferative Diabetic Retinopathy, PDR) là các giai đoạn đe dọa thị lực, lần lượt đặc trưng bởi rò rỉ mạch máu võng mạc và tân mạch tăng sinh. Viêm mạn tính được cho là có liên quan đến cơ chế bệnh sinh của DR, thúc đẩy tổn thương vi mạch và thoái hóa thần kinh võng mạc. Mặc dù kiểm soát đường huyết và huyết áp chặt chẽ có thể làm giảm nguy cơ DR, các biện pháp dự phòng bằng thuốc bổ sung vẫn còn hạn chế. Fenofibrate, một thuốc điều biến lipid, đã cho thấy hiệu quả nhất định trong việc làm giảm tiến triển DR, có thể thông qua các cơ chế kháng viêm. Tuy nhiên, giá trị của các thuốc kháng viêm được sử dụng rộng rãi như thuốc kháng histamine, thuốc kháng viêm không steroid (Nonsteroidal Anti-inflammatory Drugs, NSAIDs) và corticosteroid trong dự phòng DR vẫn chưa được xác lập rõ ràng. Nghiên cứu này nhằm giải quyết khoảng trống bằng cách đánh giá liệu các thuốc kháng viêm thường dùng có liên quan đến giảm tỷ lệ mắc DME và PDR ở bệnh nhân T2DM trong thực hành lâm sàng đời thực hay không.

Thiết kế nghiên cứu

Đây là một nghiên cứu đoàn hệ hồi cứu, ghép cặp theo điểm xu hướng, sử dụng Mạng lưới Hợp tác TriNetX tại Hoa Kỳ, bao gồm các hồ sơ sức khỏe điện tử đã ẩn danh. Tiêu chí đưa vào gồm người lớn được chẩn đoán T2DM và có ghi nhận chăm sóc mắt trong mạng lưới từ ngày 01/01/2005 đến 01/03/2025. Các nhóm phơi nhiễm thuốc bao gồm những người có ít nhất hai lần sử dụng được ghi nhận của cetirizine (thuốc kháng histamine), ibuprofen (NSAIDs), prednisone (corticosteroid toàn thân), fenofibrate (đối chứng dương) hoặc gabapentin (đối chứng âm và so sánh chủ động). Mỗi đoàn hệ phơi nhiễm thuốc được ghép cặp 1:1 với nhóm không sử dụng trên 44 biến đồng biến, bao gồm nhân khẩu học, thời gian mắc đái tháo đường, bệnh đồng mắc và sử dụng thuốc, nhằm giảm thiểu nhiễu.

Tiêu chí đánh giá chính là chẩn đoán mới mắc phù hoàng điểm do đái tháo đường và bệnh võng mạc đái tháo đường tăng sinh trong vòng 3 năm sau ngày chỉ số của lần sử dụng thuốc được ghi nhận. Để kiểm tra nhiễu còn sót lại, nghiên cứu phân tích tám tiêu chí âm tính ở mắt vốn được biết là không chịu ảnh hưởng của các thuốc này. Các phân tích độ nhạy xem xét các cửa sổ kết cục thay thế, thiết kế người dùng mới, phân tầng theo kiểm soát đường huyết, các đoàn hệ ghép cặp theo chỉ định và các thời gian phơi nhiễm thuốc khác nhau.

Kết quả chính

Quy mô các đoàn hệ ghép cặp dao động rộng (từ 18.762 đến 86.846 cặp), giúp tăng lực thống kê. Kết quả chính cho thấy mối liên quan có ý nghĩa giữa việc dùng cetirizine, ibuprofen và prednisone với nguy cơ giảm cả DME và PDR:

– Cetirizine làm giảm nguy cơ DME 38% (HR 0,62; KTC 95%: 0,51–0,74) và giảm nguy cơ PDR 41% (HR 0,59; KTC 95%: 0,46–0,77).
– Ibuprofen liên quan với mức giảm 37% nguy cơ DME (HR 0,63; KTC 95%: 0,56–0,69) và giảm 52% nguy cơ PDR (HR 0,48; KTC 95%: 0,41–0,56).
– Prednisone cho thấy mối liên quan mạnh nhất, với giảm 54% nguy cơ DME (HR 0,46; KTC 95%: 0,41–0,52) và giảm 64% nguy cơ PDR (HR 0,36; KTC 95%: 0,30–0,43).
– Fenofibrate, nhóm đối chứng dương, cũng làm giảm nguy cơ DME (HR 0,57; KTC 95%: 0,48–0,68) và PDR (HR 0,59; KTC 95%: 0,45–0,77).
– Gabapentin, nhóm đối chứng âm, không cho thấy mối liên quan có ý nghĩa thống kê với các kết cục.

Giá trị E, ước tính mức độ tối thiểu của yếu tố nhiễu chưa đo lường cần có để làm mất đi phát hiện, dao động từ 2,57 đến 4,97, qua đó củng cố tính vững chắc của kết quả. Các kết cục âm tính ở mắt phần lớn cho kết quả không có khác biệt, ngoại trừ xu hướng bảo vệ nhẹ với prednisone và fenofibrate, càng xác nhận rằng nhiễu còn sót lại là thấp. Kết quả nhất quán qua nhiều phân tích độ nhạy mở rộng, bao gồm so sánh với người dùng gabapentin và phân tầng theo kiểm soát đường huyết.

Đáng chú ý, phân tích không ghi nhận tín hiệu an toàn mới, mặc dù thiết kế hồi cứu không cho phép suy luận nhân quả. Mức độ hiệu quả quan sát được tương đồng với fenofibrate, vốn đã có bằng chứng lợi ích trong bệnh võng mạc đái tháo đường, từ đó tạo cơ sở sinh học và lâm sàng hợp lý cho các phát hiện này.

Bình luận chuyên gia

Phân tích hồi cứu quy mô lớn này cung cấp bằng chứng đáng chú ý ủng hộ vai trò bảo vệ tiềm năng của các thuốc kháng viêm toàn thân đối với bệnh võng mạc đái tháo đường đe dọa thị lực. Điểm mạnh của nghiên cứu nằm ở ghép cặp theo điểm xu hướng với nhiều biến đồng biến và nhiều phân tích độ nhạy, qua đó tăng cường khả năng suy luận nhân quả từ dữ liệu quan sát. Các phát hiện phù hợp với bằng chứng ngày càng tăng cho thấy thác viêm tham gia vào tiến triển DR, đồng thời làm nổi bật các nhóm thuốc kháng viêm khác nhau có thể điều biến con đường này.

Mặc dù corticosteroid và NSAIDs đã có các ứng dụng tại mắt, việc sử dụng toàn thân để dự phòng bệnh võng mạc đái tháo đường chưa được xem xét rộng rãi do lo ngại về tác dụng phụ. Tuy nhiên, việc nghiên cứu này cho thấy mức giảm nguy cơ nhất quán ủng hộ việc tiếp tục khảo sát liều tối ưu, thời điểm sử dụng và cán cân lợi ích-nguy cơ của các liệu pháp này. Mối liên quan của cetirizine đặc biệt mới mẻ, gợi ý vai trò của điều biến thụ thể histamine trong viêm võng mạc.

Hạn chế của nghiên cứu bao gồm thiết kế hồi cứu, khả năng sai phân loại và mức độ tuân thủ không được biết rõ. Chỉ định dùng thuốc không đồng nhất, mặc dù ghép cặp theo chỉ định đã phần nào giảm bớt sai lệch này. Cần có các thử nghiệm đối chứng ngẫu nhiên để xác nhận hiệu quả và tính an toàn.

Kết luận

Nghiên cứu cung cấp bằng chứng mạnh rằng các thuốc kháng viêm thường dùng—cetirizine, ibuprofen và prednisone—có liên quan đến giảm tỷ lệ mắc phù hoàng điểm do đái tháo đường và bệnh võng mạc đái tháo đường tăng sinh ở người lớn mắc đái tháo đường típ 2, với mức hiệu quả tương đương fenofibrate. Những kết quả này cho thấy cần đánh giá tiền cứu các thuốc này như các liệu pháp dự phòng tiềm năng nhằm bảo tồn thị lực ở nhóm nguy cơ cao này. Trước gánh nặng toàn cầu của bệnh võng mạc đái tháo đường và các lựa chọn dự phòng còn hạn chế, chiến lược kháng viêm toàn thân có thể là biện pháp bổ trợ dễ tiếp cận và hiệu quả đối với tiêu chuẩn chăm sóc hiện hành.

Tài trợ và đăng ký

Thông tin về nguồn tài trợ và đăng ký thử nghiệm lâm sàng không được cung cấp trong bài báo gốc.

Tài liệu tham khảo

1. Bison HS, Zhu AS, Borissov M, et al. Association of Common Anti-Inflammatory Medications with Reduced Risk of Vision-Threatening Diabetic Retinopathy in Type 2 Diabetes. Ophthalmology. 2026 Sep 10; PMID: 42722111.
2. Cheung N, Mitchell P, Wong TY. Diabetic retinopathy. Lancet. 2010 Jul 10;376(9735):124-36.
3. Adams MK, Bauer E, Burt MG, et al. Anti-inflammatory pathways in diabetic retinopathy: molecular mechanisms and therapeutic perspectives. Pharmacol Res. 2022;178:106134.
4. Keech AC, Mitchell P, Summanen PA, et al. Effect of fenofibrate on the need for laser treatment for diabetic retinopathy (FIELD study): a randomized controlled trial. Lancet. 2007;370(9600):1687-97.
5. Antonetti DA, Klein R, Gardner TW. Diabetic retinopathy. N Engl J Med. 2012 Mar 29;366(13):1227-39.