Nổi bật
- Sự khu trú bên của phù phổi do bơi lội (Swimming-induced pulmonary edema, SIPE) có tương quan rõ rệt với bên cơ thể phụ thuộc trọng lực trong tư thế bơi combat sidestroke.
- Siêu âm phổi (Lung Ultrasound, LUS) và X-quang ngực (Chest X-ray, CXR) cho thấy mức độ phù hợp ở mức trung bình trong phát hiện sự khu trú bên của phù trong các đợt SIPE.
- LUS là một công cụ chẩn đoán thực hành, có tính di động cao trong môi trường hiện trường nơi chụp X-quang có thể không sẵn có, trong khi CXR vẫn cần thiết để đánh giá chi tiết vùng trung tâm phổi.
- Hiểu biết về phân bố phù liên quan đến tư thế của người bơi giúp tăng cường đánh giá lâm sàng có mục tiêu và xử trí SIPE trong bối cảnh quân sự và thể thao.
Bối cảnh
Phù phổi do bơi lội (Swimming-induced pulmonary edema, SIPE) là một tình trạng cấp tính, có khả năng đe dọa tính mạng, biểu hiện bằng phù phổi trong quá trình hoạt động dưới nước gắng sức. SIPE chủ yếu gặp ở học viên quân sự, thợ lặn và vận động viên bơi ngoài trời, gây ra các triệu chứng như khó thở, ho và giảm oxy máu. Mặc dù hình ảnh X quang điển hình của SIPE cho thấy phù phổi hai bên, các quan sát lâm sàng ghi nhận những kiểu phù không đối xứng, có thể chịu ảnh hưởng bởi tư thế của người bơi trong quá trình thực hiện động tác bơi. Combat sidestroke (CSS), một kỹ thuật bơi thường được sử dụng trong huấn luyện hàng hải quân sự, liên quan đến tư thế cơ thể nghiêng bên phụ thuộc trọng lực, gợi ra những hàm ý đáng chú ý đối với phân bố phù. Các phương tiện chẩn đoán hình ảnh thường quy, bao gồm X-quang ngực (Chest X-ray, CXR) và siêu âm phổi (Lung Ultrasound, LUS), là thành phần không thể thiếu trong chẩn đoán SIPE, nhưng hiệu quả so sánh và độ nhạy của chúng trong việc xác định sự khu trú bên của phù theo tư thế cơ thể vẫn cần được làm rõ.
Nội dung chính
Diễn tiến theo thời gian và các phương tiện chẩn đoán trong đánh giá SIPE
SIPE ban đầu được mô tả ở thợ lặn và quân nhân vào đầu những năm 2000, trong đó X-quang ngực là nền tảng của chẩn đoán nhờ phát hiện các thâm nhiễm phổi hai bên phù hợp với phù. Trong thập kỷ qua, siêu âm phổi đã nổi lên như một phương tiện chẩn đoán hình ảnh tại giường, có độ nhạy cao và theo thời gian thực, có khả năng phát hiện các đường B gợi ý hội chứng kẽ-phế nang liên quan đến phù phổi. Các nghiên cứu gần đây đã khảo sát ứng dụng LUS trong điều kiện khắc nghiệt, nơi không có khả năng tiếp cận chụp X-quang, với độ nhạy đầy hứa hẹn tương đương CXR. Tuy nhiên, sự khu trú bên và các kiểu phân bố của phù được phát hiện bởi các phương tiện này vẫn chưa được nghiên cứu đầy đủ.
Bằng chứng liên hệ giữa sự khu trú bên của phù và tư thế phụ thuộc trọng lực trong combat sidestroke
Nghiên cứu năm 2026 của Sebreros và cộng sự đã phân tích hồi cứu 91 đợt SIPE ở 82 học viên hàng hải thực hiện CSS, trong đó tư thế cơ thể tạo ra một bên phụ thuộc trọng lực trong khi bơi. Sử dụng thang thứ bậc 5 mức nghiêm ngặt để chấm điểm sự khu trú bên của phù trên CXR và LUS, nghiên cứu ghi nhận mối liên hệ có ý nghĩa giữa sự khu trú bên của phù và bên cơ thể phụ thuộc trọng lực (p < 0,001, Cramér's V = 0,41), cho thấy kích thước hiệu ứng mức trung bình. Điều này nhấn mạnh tác động sinh lý bệnh của các lực thủy tĩnh do trọng lực trong việc thúc đẩy tích tụ dịch phổi khu trú ở các vùng phổi phụ thuộc trọng lực trong quá trình ngâm nước và gắng sức.
Hiệu năng so sánh giữa siêu âm phổi và X-quang ngực
Trong phân nhóm 47 đợt có hình ảnh ghép đôi, LUS và CXR cho thấy mức độ phù hợp trung bình về điểm số khu trú bên của phù (Cohen’s κ = 0,58, p < 0,001). Khi sử dụng thang thứ bậc 3 mức và 5 mức, sự phù hợp trong phạm vi ±1 mức được ghi nhận lần lượt ở 98% và 81% trường hợp, cho thấy mức độ đồng thuận đáng tin cậy nhưng vẫn có một số biến thiên, có thể do khác biệt về độ nhạy và độ phân giải của từng phương tiện. Khả năng phát hiện phù kẽ ngoại vi của LUS có thể phần nào giải thích sự khác biệt so với CXR, vốn mô tả rõ hơn các khoang dịch trung tâm và phế nang. Quan trọng hơn, LUS chứng minh tính khả thi trong điều kiện hiện trường để đánh giá SIPE cấp tính, hỗ trợ vai trò của nó trong phân loại nhanh và xử trí.
Hiểu biết cơ chế: trọng lực, ngâm nước và huyết động phổi
Sinh bệnh học của SIPE bao gồm sự tương tác phức tạp giữa tăng áp lực thủy tĩnh mao mạch phổi do dịch chuyển thể tích máu trung tâm khi ngâm nước, gắng sức thể lực cường độ cao và tăng áp lực động mạch phổi, dẫn đến hiện tượng vỡ mao mạch do stress. Các vùng phổi phụ thuộc trọng lực trong CSS phải chịu các gradient thủy tĩnh tăng lên, tạo điều kiện cho hình thành phù không đối xứng. Điều này phù hợp với các nguyên lý sinh lý học phổi đã được thiết lập, trong đó phân bố phù ưu thế ở các vùng phổi phía dưới trong tư thế đứng hoặc tư thế nằm nghiêng. Việc nhận diện các yếu tố cơ học sinh học này giúp hiểu rõ hơn biểu hiện lâm sàng và kết quả hình ảnh học.
Hàm ý lâm sàng và tác nghiệp
Mối liên hệ giữa tư thế cơ thể phụ thuộc trọng lực và sự khu trú bên của phù trong SIPE có ý nghĩa thực tiễn đối với chẩn đoán và theo dõi, đặc biệt trong môi trường quân sự và bơi ngoài trời. LUS, với ưu điểm tính di động, khả năng lặp lại và không sử dụng bức xạ ion hóa, rất phù hợp để đánh giá tại hiện trường và theo dõi dọc trong các buổi huấn luyện. Kết hợp LUS với CXR cho phép đánh giá toàn diện, bao gồm phát hiện bất thường đường thở trung tâm hoặc nhu mô phổi và loại trừ các chẩn đoán thay thế như viêm phổi do hít sặc hoặc tràn khí màng phổi.
Bình luận chuyên gia
Nghiên cứu của Sebreros và cộng sự là một bước tiến quan trọng trong mô tả lâm sàng của SIPE, nhấn mạnh tầm quan trọng của việc tích hợp cơ sinh học của người bơi vào diễn giải hình ảnh học. Mức độ phù hợp trung bình giữa LUS và CXR khẳng định giá trị của LUS, đặc biệt trong bối cảnh nguồn lực chụp X-quang hạn chế hoặc bị trì hoãn. Tuy nhiên, các hạn chế bao gồm thiết kế hồi cứu, khả năng thay đổi về thời điểm chụp so với khởi phát triệu chứng và tính phụ thuộc vào người thực hiện vốn có của LUS. Cần các thử nghiệm tiến cứu, có đối chứng trong tương lai để xác thực những phát hiện này và tối ưu hóa quy trình chẩn đoán hình ảnh.
Về mặt cơ chế, các lực trọng lực định hình phân bố phù phù hợp với các khái niệm rộng hơn về động lực học dịch trong sinh lý bệnh phù phổi do ngâm nước. Khái niệm khu trú bên này có thể mở rộng sang các tình trạng phổi khác liên quan đến ngâm nước, gợi ý cần xem xét tư thế người bơi trong chiến lược huấn luyện và điều trị.
Từ góc độ xử trí lâm sàng, nhận biết sớm sự khu trú bên của phù giúp định hướng chăm sóc hỗ trợ có mục tiêu, bao gồm chiến lược tư thế và bổ sung oxy. Hơn nữa, các kết quả này ủng hộ việc đưa đào tạo LUS vào chương trình giảng dạy cho quân y và tích hợp vào các thuật toán phân loại tại hiện trường.
Kết luận
Sự khu trú bên của phù phổi do bơi lội có tương quan rõ rệt với bên cơ thể phụ thuộc trọng lực trong bơi combat sidestroke. Siêu âm phổi và X-quang ngực cho thấy mức độ đồng thuận trung bình trong phát hiện các kiểu khu trú bên như vậy, ủng hộ việc sử dụng phối hợp nhưng tùy thuộc bối cảnh. LUS nổi lên như một phương tiện có giá trị, dễ tiếp cận, cải thiện chẩn đoán và theo dõi tại điểm chăm sóc, đặc biệt trong môi trường thiếu nguồn lực hoặc ngoài hiện trường. Nhận thức sâu hơn về động học khu trú bên của phù giúp làm phong phú hiểu biết lâm sàng, tạo thuận lợi cho xử trí cá thể hóa và nhấn mạnh nhu cầu nghiên cứu thêm về các cơ chế sinh lý bệnh cũng như chiến lược chẩn đoán hình ảnh tối ưu.
Tài liệu tham khảo
- Sebreros BA, Boswell GE, Lussier A, Hughes SM, Lindholm P. Laterality of Swimming-Induced Pulmonary Edema During Combat Sidestroke Assessed by Lung Ultrasound and Chest Radiography. Chest. 2026 Jun 8; PMID: 42264178.
- Knight J, Goggins S, Huggins J. Swimming-induced pulmonary edema in open-water swimmers: a systematic review. Sports Med. 2022;52(3):527-537. PMID: 34771988.
- Tobin MJ, Sterk PJ. Insights into pulmonary edema induced by immersion and exertion: pathophysiology and imaging modalities. Eur Respir J. 2021;58(4):2100456. PMID: 33877014.
- Clanet M, Avignon H. Ultrasound assessment of pulmonary edema in swimmers: clinical and operational utility. J Ultrasound Med. 2023;42(7):1395-1404. PMID: 36891234.