Giới thiệu
Phù bạch huyết liên quan đến ung thư vùng đầu và cổ (head and neck cancer-related lymphedema, HNCRL) là tình trạng thường gặp và kéo dài, phát sinh như một hậu quả của các phương pháp điều trị như xạ trị và xạ trị hóa đồng thời (chemoradiation). Tình trạng này dẫn đến xơ hóa và sưng nề tiến triển ở vùng đầu cổ, từ đó ảnh hưởng bất lợi đến các chức năng thiết yếu như nuốt. Suy giảm này không chỉ làm giảm chất lượng cuộc sống của người bệnh mà còn gây khó khăn trong quản lý lâm sàng. Điều trị sớm HNCRL được khuyến cáo rộng rãi nhằm giảm thiểu các ảnh hưởng trên; tuy nhiên, tác động dài hạn của các can thiệp sớm như vậy đối với chức năng nuốt vẫn chưa được mô tả đầy đủ.
Mục tiêu
Nghiên cứu hiện tại nhằm đánh giá liệu việc bắt đầu điều trị HNCRL trong vòng ba tháng sau xạ trị (RT) hoặc xạ trị hóa đồng thời (CRT) có liên quan đến cải thiện sinh lý nuốt và các kết quả nuốt do người bệnh tự báo cáo theo thời gian hay không.
Phương pháp
Tiến hành phân tích hồi cứu hồ sơ bệnh án của 110 người bệnh tham gia một lộ trình chăm sóc chuẩn hóa dành cho ung thư đầu và cổ. Tất cả người tham gia đều được đánh giá phù bạch huyết nội tại ba tháng sau khi hoàn tất RT hoặc CRT, và điều trị được khuyến nghị tương ứng. Các lựa chọn điều trị bao gồm sử dụng thiết bị nén khí tiên tiến (advanced pneumatic compression device, APCD) hoặc dẫn lưu bạch huyết bằng tay (manual lymphatic drainage, MLD), được cá thể hóa theo nhu cầu của từng người bệnh. Bảy mươi hai người bệnh tuân thủ ít nhất một trong các phương pháp điều trị được khuyến nghị, trong khi 38 người bệnh không thực hiện.
Sinh lý nuốt được đánh giá khách quan bằng Dynamic Imaging Grade of Swallowing Toxicity (DIGEST), thang đo đánh giá mức độ nặng, an toàn và hiệu quả của nuốt. Các kết quả do người bệnh tự báo cáo được thu thập bằng Eating Assessment Tool-10 (EAT-10) để đánh giá khó nuốt và Reflux Symptom Index (RSI) để đánh giá các triệu chứng liên quan như kích thích họng. Độ mở tối đa giữa các răng cửa (maximum interincisal opening, MIO) — một chỉ số đo độ mở hàm có thể ảnh hưởng đến nuốt — cũng được ghi nhận. Các phép đo được thực hiện tại thời điểm ban đầu (ba tháng sau RT/CRT) và các đánh giá theo dõi sau ba và mười lăm tháng kể từ khi bắt đầu điều trị.
Kết quả
Những người bệnh được điều trị sớm HNCRL cho thấy cải thiện đáng kể về kết quả nuốt theo chiều dọc so với nhóm không điều trị. Cụ thể, nhóm điều trị có điểm DIGEST tốt hơn về mức độ nặng tổng thể, đồng thời cải thiện các thông số an toàn và hiệu quả của nuốt (tất cả p < 0,001). Hơn nữa, người bệnh được điều trị có mức giảm triệu chứng có ý nghĩa, thể hiện qua sự giảm điểm EAT-10 (mức thay đổi trung bình: -3,63), so với nhóm không điều trị có sự tăng điểm (+1,13, p = 0,001). Tương tự, RSI cải thiện đáng kể ở nhóm điều trị (-5,21) so với sự gia tăng triệu chứng ở nhóm không điều trị (+2,55, p < 0,001).
Không ghi nhận khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa hai nhóm về thay đổi MIO (p = 0,259), cho thấy điều trị sớm không ảnh hưởng đến độ mở hàm. Quan trọng hơn, can thiệp sớm không liên quan đến tăng nguy cơ tái phát ung thư.
Các phân tích đa biến có hiệu chỉnh những yếu tố nhiễu tiềm tàng đã xác nhận rằng mối liên quan giữa điều trị sớm và cải thiện điểm DIGEST, EAT-10 và RSI vẫn bền vững.
Bàn luận
Nghiên cứu này cung cấp bằng chứng thuyết phục ủng hộ can thiệp sớm đối với HNCRL, với lợi ích đối với sinh lý nuốt và tình trạng khó nuốt mà người bệnh trải nghiệm sau điều trị ung thư đầu và cổ. Bằng cách làm giảm sớm xơ hóa và viêm liên quan đến phù bạch huyết, điều trị có thể giúp bảo tồn chức năng cơ và kiểm soát thần kinh vốn rất quan trọng đối với quá trình nuốt an toàn và hiệu quả. Việc sử dụng APCD và MLD mang lại các lựa chọn điều trị không xâm lấn, hiệu quả, có thể tích hợp trong các chương trình phục hồi chức năng ung thư toàn diện.
Mặc dù độ mở hàm không bị ảnh hưởng, sự cải thiện các chỉ số an toàn và hiệu quả nuốt cho thấy các yếu tố nội tại liên quan đến cơ nuốt và niêm mạc có thể được tác động tích cực bởi quản lý phù bạch huyết sớm. Hơn nữa, việc không làm tăng tái phát ung thư giúp giảm bớt lo ngại về việc trì hoãn hoặc ảnh hưởng đến giám sát ung bướu.
Ý nghĩa lâm sàng
Các phát hiện này nhấn mạnh tầm quan trọng của việc giám sát HNCRL một cách hệ thống trong các lộ trình chăm sóc đa chuyên khoa cho người bệnh ung thư đầu và cổ. Nhận diện và can thiệp sớm có thể cải thiện đáng kể kết cục chức năng và chất lượng cuộc sống của người bệnh. Lâm sàng nên cân nhắc sàng lọc định kỳ phù bạch huyết nội tại vào thời điểm ba tháng sau RT/CRT và khởi trị sớm các chiến lược như APCD hoặc MLD khi phù hợp.
Nghiên cứu trong tương lai có thể tập trung vào tối ưu hóa phác đồ điều trị, xác định các nhóm người bệnh hưởng lợi nhiều nhất, và tích hợp thêm các kỹ thuật phục hồi chức năng như liệu pháp nuốt để tối đa hóa mức độ hồi phục.
Kết luận
Điều trị sớm phù bạch huyết liên quan đến ung thư đầu và cổ có liên quan đến cải thiện đáng kể chức năng nuốt và các triệu chứng do người bệnh tự báo cáo, mà không gây ảnh hưởng bất lợi đến kiểm soát ung thư hay khả năng vận động hàm. Các dữ liệu này ủng hộ việc quản lý phù bạch huyết thường quy, kịp thời như một thành phần không thể thiếu trong chăm sóc toàn diện sau điều trị cho những người sống sót sau ung thư đầu và cổ.
Reference
Gregor JW, Charney SA, Zacharias SC, Skrove A, Miller M, Lott DG. Swallowing Outcomes Following Early Treatment of Head and Neck Cancer-Related Lymphedema. Laryngoscope. 2026 Oct 20. doi: 10.1002/lary.71011. Epub ahead of print. PMID: 42901883.
