
Giới thiệu
Ban đỏ hệ thống (Systemic Lupus Erythematosus, SLE) là một bệnh tự miễn mạn tính với các biểu hiện lâm sàng phức tạp, ảnh hưởng đến nhiều cơ quan trong cơ thể. Trong số các biểu hiện đa dạng này, các triệu chứng thần kinh – tâm lý khá thường gặp và gây suy giảm chức năng rõ rệt, làm ảnh hưởng nghiêm trọng đến chất lượng cuộc sống của người bệnh. Mặc dù các liệu pháp điều hòa miễn dịch đã có nhiều tiến bộ, tình trạng suy giảm thần kinh – tâm lý ở SLE vẫn thường tồn tại, tạo ra thách thức lớn cho điều trị hiệu quả.
Các cơ chế tự miễn chồng lấp trong SLE được cho là góp phần gây rối loạn chức năng nhận thức, suy giảm trí nhớ và các bất thường thần kinh – tâm lý khác. Một yếu tố sinh lý bệnh được giả thuyết là sự rối loạn điều hòa của thụ thể N-methyl-D-aspartate (NMDAR) trong hệ thần kinh trung ương. Nhận định này đã thúc đẩy sự quan tâm trong việc khảo sát các chất đối kháng NMDAR, như memantine, về tiềm năng điều trị.
Mục tiêu
Nghiên cứu này nhằm đánh giá tác động trên nhận thức của memantine, một chất đối kháng NMDAR thường được sử dụng trong bệnh Alzheimer, ở người trưởng thành mắc SLE có suy giảm thần kinh – tâm lý được xác định khách quan. Cụ thể, nghiên cứu tìm hiểu liệu memantine có thể cải thiện chức năng thần kinh – tâm lý sau 12 tuần điều trị so với giả dược hay không.
Phương pháp
Thử nghiệm ClearMEMory (mã định danh ClinicalTrials.gov: NCT03527472) là một thử nghiệm lâm sàng đa trung tâm, ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng giả dược. Nghiên cứu tuyển chọn người trưởng thành được chẩn đoán SLE và có thiếu hụt thần kinh – tâm lý đo lường được, được xác nhận thông qua các đánh giá chuẩn hóa.
Người tham gia được phân ngẫu nhiên để nhận memantine, được tăng liều dần đến 40 mg mỗi ngày, hoặc giả dược tương ứng trong thời gian 12 tuần. Chỉ số đánh giá chính là mức thay đổi từ ban đầu đến tuần 12 của tổng điểm trong Repeatable Battery for the Assessment of Neuropsychological Status (RBANS), một bộ công cụ toàn diện đánh giá các lĩnh vực nhận thức như trí nhớ, chú ý, ngôn ngữ và khả năng nhìn – không gian.
Các tiêu chí đánh giá thứ phát bao gồm số bệnh nhân đạt được cải thiện có ý nghĩa lâm sàng ở tổng điểm RBANS (được định nghĩa là tăng từ 8 điểm trở lên) và đánh giá toàn cục về thay đổi do người bệnh tự báo cáo (PGI-C).
Kết quả
Trong số 131 bệnh nhân được sàng lọc, 56 người được phân ngẫu nhiên, và 43 người hoàn thành đánh giá tiêu chí chính (18 ở nhóm memantine, 25 ở nhóm giả dược). Bệnh nhân dùng memantine có mức cải thiện trung vị tổng điểm RBANS là +8 điểm, so với +5 điểm ở nhóm giả dược, với sự khác biệt có ý nghĩa thống kê (P = .032).
Trong nhóm memantine, 12 người tham gia (66,7%) đạt mức cải thiện có ý nghĩa lâm sàng (tăng ≥8 điểm), so với 9 người tham gia (36,0%) ở nhóm giả dược (P = .047), tương ứng với số bệnh nhân cần điều trị (NNT) là 3,3. Điều này cho thấy cứ điều trị khoảng ba bệnh nhân bằng memantine thì sẽ có thêm một bệnh nhân đạt được lợi ích nhận thức đáng kể.
Tự đánh giá của bệnh nhân qua PGI-C cho thấy 61% số người dùng memantine nhận thấy cải thiện tình trạng nhận thức, so với 36% ở nhóm giả dược; tuy nhiên, khác biệt này không đạt ý nghĩa thống kê (P = .19).
Tỷ lệ tác dụng bất lợi dẫn đến ngừng thuốc tương đương nhau: 19% ở nhóm memantine và 17% ở nhóm giả dược, cho thấy memantine nhìn chung được dung nạp tốt trong 12 tuần.
Bàn luận
Thử nghiệm lâm sàng pha 2 này cung cấp bằng chứng đầy hứa hẹn cho thấy memantine có thể cải thiện các chỉ số khách quan về chức năng thần kinh – tâm lý ở người trưởng thành bị rối loạn chức năng nhận thức liên quan đến SLE. Cơ chế của thuốc với vai trò là chất đối kháng NMDAR có thể giúp bình thường hóa dẫn truyền thần kinh glutamate, vốn được cho là có liên quan đến suy giảm nhận thức ở bệnh nhân SLE.
Mặc dù suy giảm nhận thức trong SLE là tình trạng đa yếu tố và thường kháng lại các biện pháp điều hòa miễn dịch tiêu chuẩn, memantine có thể là một lựa chọn điều trị bổ trợ tiềm năng nhằm đáp ứng nhu cầu lâm sàng chưa được thỏa mãn này.
Thời gian theo dõi tương đối ngắn và cỡ mẫu khiêm tốn của thử nghiệm nhấn mạnh nhu cầu có các nghiên cứu lớn hơn, dài hạn hơn để xác nhận lợi ích bền vững, tối ưu hóa phác đồ liều dùng, và đánh giá các kết cục chức năng cũng như cải thiện chất lượng cuộc sống.
Ý nghĩa lâm sàng
Các bác sĩ thần kinh và bác sĩ thấp khớp điều trị cho bệnh nhân SLE nên cân nhắc đánh giá thần kinh – tâm lý như một phần của chăm sóc thường quy, đặc biệt khi người bệnh có than phiền về khó khăn nhận thức. Điều trị bằng memantine có thể là một lựa chọn nhằm giảm nhẹ các triệu chứng thần kinh – nhận thức ở một số bệnh nhân được chọn lọc, dựa trên nghiên cứu ngẫu nhiên có đối chứng này.
Với khả năng dung nạp tốt và việc đã được sử dụng rộng rãi trong các bệnh lý thần kinh khác, memantine có thể được tích hợp vào chiến lược điều trị đa chuyên khoa trong khi chờ thêm bằng chứng nghiên cứu.
Kết luận
Ở bệnh nhân ban đỏ hệ thống có suy giảm thần kinh – tâm lý, memantine dùng trong 12 tuần giúp cải thiện chức năng nhận thức có ý nghĩa hơn so với giả dược. Kết quả này ủng hộ vai trò tiềm năng của ức chế NMDAR trong xử trí các biểu hiện thần kinh – nhận thức của SLE và cần được nghiên cứu thêm trong các thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn hơn.
Tài liệu tham khảo
Rhoads JP, Ahmad LN, Williams J, et al. Improvement in neuropsychological function with memantine treatment among patients with systemic lupus erythematosus: a phase 2 randomised placebo-controlled clinical trial. Ann Rheum Dis. 2026 Aug 22;85(11):2183-2193. PMID: 42629232.


