Điểm nổi bật
– Cảm giác mót đi đại tiện trong hội chứng ruột kích thích (Irritable Bowel Syndrome, IBS) được ghi nhận là một triệu chứng đa chiều, chịu ảnh hưởng của cả yếu tố cảm giác và cảm xúc.
– Mức độ mót đi đại tiện được đo bằng nhật ký bệnh nhân và bảng câu hỏi có tương quan chặt chẽ với nhau, nhưng không phù hợp với các ngưỡng cảm giác trực tràng thu được từ thí nghiệm.
– Chụp cộng hưởng từ (Magnetic Resonance Imaging, MRI) cấu trúc cho thấy sự khác biệt rõ rệt về thể tích chất xám ở các vùng não liên quan đến xử lý cảm xúc và cảm giác tạng.
– Phân biệt cảm giác mót đi đại tiện trong đời sống thực với cảm giác do thí nghiệm gây ra giúp làm rõ các nền tảng thần kinh dưới của nhận thức triệu chứng trong IBS.
Bối cảnh nghiên cứu
Hội chứng ruột kích thích (Irritable Bowel Syndrome, IBS) là một rối loạn chức năng tiêu hóa mạn tính, đặc trưng bởi đau bụng và thay đổi thói quen đại tiện. Trong các biểu hiện gây khó chịu, cảm giác mót đi đại tiện — tức nhu cầu đi ngoài đột ngột và mạnh mẽ — là một triệu chứng nổi bật nhưng vẫn chưa được định nghĩa đầy đủ và chưa được hiểu rõ. Triệu chứng này làm suy giảm đáng kể chất lượng cuộc sống và khó lượng hóa trong thực hành lâm sàng. Mối liên hệ giữa báo cáo triệu chứng chủ quan và kiểm tra cảm giác khách quan, cùng với sự tham gia của các cơ chế thần kinh trung ương, vẫn chưa được mô tả đầy đủ. Hiểu rõ các tương quan thần kinh của cảm giác mót đi đại tiện có thể làm sáng tỏ các con đường sinh bệnh học và định hướng chiến lược xử trí cá thể hóa.
Thiết kế nghiên cứu
Nghiên cứu cắt ngang này tuyển chọn 150 bệnh nhân IBS mức độ trung bình đến nặng đang điều trị tại một phòng khám chuyên khoa tiêu hóa. Đánh giá cảm giác mót đi đại tiện được thực hiện bằng ba phương pháp: nhật ký triệu chứng trong đời sống thực, bảng câu hỏi tự báo cáo và đánh giá thực nghiệm các ngưỡng cảm giác trực tràng thông qua xét nghiệm barostat. Barostat đo các áp lực làm căng bóng trực tràng, từ đó tạo ra cảm giác mót đi đại tiện.
Ngoài ra, người tham gia được chụp cộng hưởng từ (Magnetic Resonance Imaging, MRI) cấu trúc độ phân giải cao để lập bản đồ thể tích chất xám vùng (regional gray matter volume, GMV). Phân tích thống kê bao gồm các phép kiểm định phi tham số và tương quan riêng phần đã hiệu chỉnh các yếu tố gây nhiễu nhằm khảo sát mối liên quan giữa các chỉ số mót đi đại tiện, triệu chứng lâm sàng và hình thái não.
Kết quả chính
Nhật ký triệu chứng và bảng câu hỏi:
Các chỉ số mót đi đại tiện thu được từ nhật ký tiêu hóa và bảng câu hỏi có tương quan cao, xác nhận sự nhất quán giữa ghi nhận triệu chứng trong đời sống thực và ghi nhận hồi cứu. Các chỉ số này cũng tương quan có ý nghĩa với các triệu chứng bụng khác, cho thấy cảm giác mót đi đại tiện là một phần của phức hợp triệu chứng.
Ngưỡng mót đi đại tiện xác định bằng barostat:
Ngược lại, không ghi nhận mối liên hệ có ý nghĩa nào giữa ngưỡng mót đi đại tiện do barostat gây ra và các chỉ số mót đi đại tiện dựa trên triệu chứng. Các ngưỡng cảm giác thực nghiệm cho thấy những mối liên quan khác biệt, đặc biệt tương quan riêng với lo âu đặc hiệu tiêu hóa hơn là với các triệu chứng bụng rộng hơn.
Kết quả hình ảnh thần kinh:
MRI cấu trúc cho thấy các nền tảng thần kinh khác nhau liên quan đến cảm giác mót đi đại tiện dựa trên triệu chứng so với cảm giác mót đi đại tiện được xác định bằng barostat. Mức độ mót đi đại tiện dựa trên triệu chứng thấp hơn tương quan với thể tích chất xám giảm ở vỏ não đai trước tiền gối hai bên (pre-genual anterior cingulate cortex, pACC), một vùng tham gia điều hòa cảm xúc và nhận thức của đau tạng và cảm giác mót đi đại tiện. Ngoài ra, thể tích chất xám tăng được ghi nhận ở hạch hạnh nhân phải, một trung tâm xử lý cảm xúc then chốt.
Ngược lại, ngưỡng mót đi đại tiện thấp hơn do barostat liên quan với thể tích chất xám tăng ở thùy đảo sau — vùng tham gia xử lý cảm giác nội tạng nguyên phát — cũng như ở hạch hạnh nhân hai bên và hồi hải mã phải, các vùng có vai trò then chốt trong xử lý cảm xúc và trí nhớ. Những mô hình khác biệt này gợi ý rằng cảm giác mót đi đại tiện do thực nghiệm và cảm giác mót đi đại tiện trong đời sống thực tương ứng với các mạch thần kinh riêng biệt nhưng có chồng lấp.
Tương quan lâm sàng:
Mối liên hệ đặc hiệu giữa cảm giác mót đi đại tiện do barostat với lo âu đặc hiệu tiêu hóa nhấn mạnh hiện tượng mẫn cảm hóa cảm xúc trong xử lý cảm giác, trong khi mối liên quan giữa cảm giác mót đi đại tiện dựa trên triệu chứng với các triệu chứng bụng rộng hơn cho thấy triệu chứng này được lồng ghép trong biểu hiện lâm sàng.
Bình luận chuyên gia
Nghiên cứu tiên phong này làm sáng tỏ các nền tảng sinh học thần kinh phức tạp của cảm giác mót đi đại tiện trong IBS, phân biệt thành phần cảm giác và cảm xúc cùng các tương quan thần kinh riêng biệt của chúng.
Phát hiện rằng nhật ký triệu chứng và bảng câu hỏi có tương quan, trong khi các ngưỡng thực nghiệm lại khác biệt, nhấn mạnh nhu cầu đánh giá đa chiều trong thực hành lâm sàng. Kiểm tra cảm giác có thể nắm bắt độ nhạy theo cơ chế, nhưng trải nghiệm thực tế của người bệnh phản ánh sự điều biến cảm xúc và đánh giá nhận thức.
Sự tham gia của vỏ não đai trước và hạch hạnh nhân phù hợp với y văn hiện có, vốn cho thấy vai trò của chúng trong điều biến đau và tích hợp cảm xúc ở IBS. Tăng thể tích hạch hạnh nhân có thể phản ánh các thay đổi dẻo thần kinh liên quan đến khó chịu tạng mạn tính và lo âu.
Hạn chế của nghiên cứu bao gồm thiết kế cắt ngang, không cho phép suy luận nhân quả, và khả năng có biến thiên trong các quy trình xét nghiệm barostat. Các nghiên cứu dọc trong tương lai nên đánh giá cách hình thái não thay đổi theo diễn tiến triệu chứng và điều trị.
Kết luận
Cảm giác mót đi đại tiện trong IBS là một phức hợp triệu chứng đa chiều, liên quan đến các nền tảng thần kinh cảm giác và cảm xúc riêng biệt. Việc phân biệt các ngưỡng cảm giác trực tràng do thực nghiệm gây ra với các báo cáo triệu chứng trong đời sống thực cho thấy các tương quan cấu trúc não khác nhau, nhấn mạnh tầm quan trọng của việc tích hợp cả hai khía cạnh để đánh giá toàn diện người bệnh.
Công trình này làm tiến bộ hiểu biết về cơ chế bệnh sinh và định hướng các can thiệp tương lai nhắm vào cả xử lý cảm giác tạng và các yếu tố cảm xúc nhằm cải thiện kiểm soát cảm giác mót đi đại tiện cũng như gánh nặng tổng thể của IBS.
Kinh phí và ClinicalTrials.gov
Nghiên cứu được thực hiện tại một phòng khám chuyên khoa tiêu hóa và được tài trợ bởi các khoản kinh phí của cơ sở. Không ghi nhận đăng ký thử nghiệm lâm sàng cụ thể.
Tài liệu tham khảo
1. Mearin F, Lacy BE, Chang L, et al. Bowel disorders. Gastroenterology. 2016;150(6):1393-1407.e5.
2. Labus JS, Mayer EA. Functional GI disorders: Bridging the brain-gut divide. Adv Exp Med Biol. 2016;91-105.
3. Tillisch K, Mayer EA, Labus JS. Imaging brain function in IBS: a neuroimaging review. Gastroenterology. 2011;140(2):71-89.
4. Balaban CD, Jacob RG. Brain structures and pathways involved in vestibular-autonomic control. Front Neurol. 2016;7:23.
5. Mayer EA, Tillisch K, Bradesi S. Review article: modulation of the brain-gut axis as a therapeutic approach in gastrointestinal disease. Aliment Pharmacol Ther. 2006;24(6):919-933.