Điểm nổi bật
Việc sử dụng mạng xã hội có vấn đề cho thấy mối liên quan hai chiều, theo từng năm, với các triệu chứng trầm cảm ở thanh thiếu niên trong فترة 5 năm.
Không ghi nhận mối liên quan dọc có ý nghĩa giữa việc sử dụng mạng xã hội có vấn đề và các triệu chứng lo âu trong cùng khoảng thời gian.
Thanh thiếu niên nữ có các mối liên quan hai chiều giữa việc sử dụng mạng xã hội có vấn đề và các triệu chứng trầm cảm mạnh hơn so với nam.
Kết quả nhấn mạnh tầm quan trọng của việc xem xét thời điểm phát triển và khác biệt giới khi sàng lọc và can thiệp sức khỏe tâm thần.
Bối cảnh nghiên cứu
Các nền tảng mạng xã hội đã trở thành trung tâm của các tương tác xã hội ở thanh thiếu niên, tuy nhiên tác động của chúng đối với sức khỏe tâm thần vẫn còn phức tạp và chưa được hiểu đầy đủ. Các nghiên cứu cắt ngang thường ghi nhận mối liên quan giữa việc sử dụng mạng xã hội có vấn đề — được đặc trưng bởi mức độ tham gia mang tính cưỡng bức và khó kiểm soát việc sử dụng — với gia tăng các triệu chứng trầm cảm và lo âu. Tuy nhiên, bằng chứng dọc làm rõ mối liên quan theo thời gian và có khả năng nhân quả còn hạn chế. Việc hiểu các mối quan hệ động này là rất quan trọng để xác định các giai đoạn dễ tổn thương gia tăng và xây dựng các chiến lược phòng ngừa, can thiệp có mục tiêu. Hơn nữa, sự khác biệt theo giới về mức độ dễ bị ảnh hưởng bởi tác động sức khỏe tâm thần của mạng xã hội cần được khảo sát chi tiết để định hướng các tiếp cận lâm sàng cá thể hóa. Nghiên cứu này giải quyết các khoảng trống đó bằng cách phân tích các mối liên quan trong từng cá nhân theo từng năm giữa việc sử dụng mạng xã hội có vấn đề và các triệu chứng trầm cảm, lo âu qua năm lần đánh giá hằng năm trên một đoàn hệ thanh thiếu niên lớn và đa dạng.
Thiết kế nghiên cứu
Nghiên cứu đoàn hệ tiến cứu này sử dụng dữ liệu từ Adolescent Brain Cognitive Development (ABCD) Study được thu thập trong các năm 2 đến 6. Mẫu phân tích gồm 11.279 thanh thiếu niên, tuổi trung bình khoảng 12 tuổi tại thời điểm ban đầu ở năm 2, trong đó nữ chiếm 47,6%. Người tham gia có ít nhất một lần đo lường về việc sử dụng mạng xã hội có vấn đề và các triệu chứng trầm cảm hoặc lo âu tự báo cáo trong thời gian theo dõi.
Việc sử dụng mạng xã hội có vấn đề được vận hành hóa bằng các thang đo đã được thẩm định, phản ánh mức độ tham gia kiểu cưỡng bức, giảm khả năng kiểm soát và các hậu quả tiêu cực liên quan đến các nền tảng mạng xã hội. Các triệu chứng trầm cảm và lo âu được đánh giá bằng các bảng hỏi chuẩn hóa phù hợp với quần thể thanh thiếu niên.
Cách tiếp cận phân tích chính là mô hình bảng chéo trễ với hệ số chặn ngẫu nhiên (random-intercept cross-lagged panel models, RI-CLPMs), cho phép tách biệt các mối liên hệ dọc trong từng cá nhân khỏi các khác biệt ổn định giữa các cá nhân, từ đó cải thiện suy luận nhân quả. Phân tích đa nhóm được sử dụng để khảo sát khác biệt theo giới trong các mối liên quan trễ này. Các thời điểm tương ứng với các đánh giá hằng năm trong giai đoạn 5 năm.
Kết quả chính
Nghiên cứu ghi nhận các mối liên quan trễ dương tính, hai chiều giữa việc sử dụng mạng xã hội có vấn đề và các triệu chứng trầm cảm trong các giai đoạn từ năm 3 đến năm 4 và từ năm 4 đến năm 5. Các kết quả này cho thấy mức độ sử dụng mạng xã hội có vấn đề cao hơn ở một năm dự báo gia tăng triệu chứng trầm cảm ở năm tiếp theo và ngược lại, nhấn mạnh một vòng xoắn có thể làm khuếch đại lẫn nhau.
Đáng chú ý, không ghi nhận các mối liên quan trễ tiến cứu có ý nghĩa giữa việc sử dụng mạng xã hội có vấn đề và các triệu chứng trầm cảm từ năm 2 đến năm 3 hoặc từ năm 5 đến năm 6, gợi ý rằng các mối quan hệ này có thể mang tính đặc hiệu theo giai đoạn phát triển hoặc bị ảnh hưởng bởi các yếu tố bên ngoài trong các khoảng thời gian này.
Ngược lại, phân tích không phát hiện mối liên quan bảng chéo trễ có ý nghĩa giữa việc sử dụng mạng xã hội có vấn đề và các triệu chứng lo âu trong suốt cả 5 năm, cho thấy các con đường và cơ chế khác biệt làm nền cho triệu chứng trầm cảm so với lo âu trong mối liên hệ với việc tham gia mạng xã hội.
Các mô hình RI-CLPM đa nhóm phân tầng theo giới cho thấy các mối liên quan hai chiều giữa việc sử dụng mạng xã hội có vấn đề và các triệu chứng trầm cảm mạnh hơn và nhất quán hơn ở thanh thiếu niên nữ so với nam. Không ghi nhận khác biệt theo giới tương tự đối với các triệu chứng lo âu.
Những kết quả này nhấn mạnh rằng việc sử dụng mạng xã hội có vấn đề liên quan chặt chẽ hơn với tiến trình dọc của trầm cảm, đặc biệt ở nữ, và rằng các triệu chứng lo âu có thể liên quan đến các căn nguyên hoặc yếu tố điều biến khác biệt.
Bình luận chuyên gia
Nghiên cứu này có đóng góp quan trọng cho lĩnh vực khi áp dụng các phương pháp dọc nghiêm ngặt trên một đoàn hệ thanh thiếu niên lớn, đại diện, đáp ứng nhu cầu cấp thiết về các phân tích theo thời gian trong từng cá nhân. Việc phát hiện các mối liên quan hai chiều giữa việc sử dụng mạng xã hội có vấn đề và các triệu chứng trầm cảm nhưng không phải lo âu gợi ý các kiểu dễ tổn thương và cơ chế bệnh sinh khác nhau.
Sự khác biệt theo giới quan sát được phù hợp với các xu hướng dịch tễ học rộng hơn cho thấy tỷ lệ trầm cảm ở thanh thiếu niên nữ cao hơn, đồng thời đặt ra câu hỏi về các trung gian tâm lý và xã hội đặc hiệu theo giới, bao gồm động lực bạn bè đồng trang lứa, so sánh xã hội và ảnh hưởng nội tiết.
Các hạn chế bao gồm việc phụ thuộc vào thang đo triệu chứng tự báo cáo, vốn có thể chịu ảnh hưởng của sai lệch báo cáo, và thiết kế quan sát không cho phép đưa ra kết luận nhân quả xác định. Ngoài ra, nghiên cứu chưa xem xét các yếu tố điều biến tiềm năng như hỗ trợ xã hội, căng thẳng ngoài đời thực, hoặc các loại nền tảng mạng xã hội cụ thể.
Mặc dù có những hạn chế này, kết quả vẫn có ý nghĩa quan trọng đối với lâm sàng và y tế công cộng. Các chương trình sàng lọc và can thiệp có thể ưu tiên những thanh thiếu niên có biểu hiện sử dụng mạng xã hội có vấn đề, đặc biệt là các bé gái có triệu chứng trầm cảm mới xuất hiện, nhằm phá vỡ vòng nguy cơ hai chiều này.
Kết luận
Nghiên cứu dọc này cho thấy việc sử dụng mạng xã hội có vấn đề và các triệu chứng trầm cảm ở thanh thiếu niên có liên hệ hai chiều theo cách nhạy cảm với giai đoạn phát triển, đặc biệt ở nữ, trong khi các triệu chứng lo âu không cho thấy sự ghép nối theo thời gian như vậy. Những kết quả này làm nổi bật tầm quan trọng của việc xử lý hành vi sử dụng mạng xã hội có vấn đề trong nâng cao sức khỏe tâm thần và cá thể hóa can thiệp dựa trên giới và giai đoạn phát triển. Các nghiên cứu tương lai nên khám phá các cơ chế nền tảng và đánh giá các chiến lược phòng ngừa hiệu quả để giảm thiểu nguy cơ sức khỏe tâm thần liên quan đến mạng xã hội ở thanh thiếu niên.
Tài trợ và Clinicaltrials.gov
Nguồn tài trợ bao gồm hỗ trợ cho Adolescent Brain Cognitive Development Study, một sáng kiến trọng điểm do liên bang tài trợ. Thông tin đăng ký trên ClinicalTrials.gov có thể được tìm thấy theo mã định danh của ABCD Study.
Tài liệu tham khảo
1. Nagata JM, Otmar CD, Li EJ, Ganson KT, Lavender JM, Testa A, He J, Christakis DA, Baker FC. Problematic Social Media Use and Depressive and Anxiety Symptoms in Adolescents. Pediatrics. 2026 Oct 19; PMID: 42893794.
2. Keles B, McCrae N, Grealish A. A systematic review: the influence of social media on depression, anxiety and psychological distress in adolescents. Int J Adolesc Youth. 2020;25(1):79-93.
3. Orben A, Przybylski AK. The association between adolescent well-being and digital technology use. Nat Hum Behav. 2019;3(2):173-182.
4. Twenge JM, Martin GN, Spitzberg BH. Trends in U.S. Adolescents’ media use, 1976-2016: The rise of digital media, the decline of TV, and the (near) demise of print. Psychol Pop Media Cult. 2019;8(4):329–345.
