Giới thiệu
Apolipoprotein E (APOE) ε4 là yếu tố di truyền mạnh nhất được công nhận trên toàn cầu đối với bệnh Alzheimer muộn (AD) và các bệnh mất trí nhớ khác. Tuy nhiên, phần lớn các nghiên cứu về APOE tập trung vào các dân tộc có nguồn gốc châu Âu hoặc Bắc Mỹ, với ít dữ liệu về tác động của nó trong dân số châu Phi. Hiểu rõ ảnh hưởng của APOE ε4 đối với sự suy giảm trí nhớ và hủy hoại thần kinh trong các nền di truyền đa dạng là điều cần thiết cho nghiên cứu mất trí nhớ toàn cầu và sự công bằng trong chăm sóc sức khỏe. Nghiên cứu này điều tra mối liên quan giữa APOE ε4 và tình trạng mất trí nhớ, hiệu suất trí nhớ, dấu hiệu hình ảnh thần kinh và dấu hiệu sinh học trong huyết tương ở người lớn tuổi từ Cộng Hòa Dân Chủ Congo (DRC), một dân số chưa được nghiên cứu nhiều trong các bệnh hủy hoại thần kinh.
Nền tảng nghiên cứu
Mất trí nhớ là một thách thức lớn về sức khỏe cộng đồng trên toàn thế giới, với gánh nặng ngày càng tăng ở các nước có thu nhập thấp và trung bình, bao gồm cả châu Phi cận Sahara. Dù tỷ lệ mắc bệnh đang tăng lên, các yếu tố nguy cơ di truyền như APOE ε4 vẫn chưa được nghiên cứu kỹ trong các nhóm dân tộc châu Phi. Các nghiên cứu trước đây cho thấy tần suất APOE ε4 thay đổi giữa các dân tộc và mối liên hệ của nó với nguy cơ mất trí nhớ và dấu hiệu sinh học có thể có đặc điểm cụ thể theo dân tộc. Hiểu rõ vai trò của APOE ε4 trong dân số châu Phi có thể giúp phân loại rủi ro cá nhân và thông tin cho các can thiệp mục tiêu.
Thiết kế và phương pháp nghiên cứu
Nghiên cứu quan sát này đã tuyển chọn 84 người lớn tuổi sống trong cộng đồng tại DRC, bao gồm 39 người kiểm soát khỏe mạnh (HCs) và 45 người nghi ngờ mắc bệnh mất trí nhớ. Độ tuổi trung bình là 73,0 năm. Đánh giá trí nhớ sử dụng Bộ công cụ Neuropsychology châu Phi, bao gồm các bài kiểm tra về trí nhớ, đặt tên và kỹ năng thị giác không gian được điều chỉnh cho dân số châu Phi. Hình ảnh cộng hưởng từ (MRI) cấu trúc được thực hiện để đánh giá teo não, tập trung vào vùng thời gian trung tâm và vỏ não entorhinal, được biết là bị ảnh hưởng sớm trong AD.
Ngoài ra, nồng độ các dấu hiệu sinh học hủy hoại thần kinh trong huyết tương — bao gồm amyloid beta 40 (Aβ40), tau phosphorylated 181 (p-tau181), chuỗi nhẹ neurofilament (NfL), protein sợi nguyên bào xơ glial (GFAP) và yếu tố hoại tử khối u alpha (TNF-α) — đã được định lượng. Genotyping APOE xác định tình trạng mang allele ε4. Phân tích hồi quy điều chỉnh theo tuổi, giới tính và trình độ giáo dục đã xem xét mối liên quan của APOE ε4 với điểm trí nhớ, các dấu hiệu hình ảnh và các dấu hiệu sinh học trong huyết tương trên tất cả người tham gia và trong các nhóm con (HCs và các trường hợp mất trí nhớ).
Kết quả chính
Tần suất APOE ε4 và tình trạng mất trí nhớ
APOE ε4 xuất hiện đáng kể nhiều hơn ở những người được phân loại mắc bệnh mất trí nhớ so với những người kiểm soát khỏe mạnh, hỗ trợ nguy cơ mất trí nhớ cao hơn liên quan đến việc mang allele ε4 trong nhóm dân tộc châu Phi này.
Hiệu suất trí nhớ
Trong toàn bộ mẫu, những người mang APOE ε4 thể hiện hiệu suất kém hơn đáng kể trong các lĩnh vực đặt tên và trí nhớ. Đáng chú ý, trong nhóm kiểm soát khỏe mạnh, tình trạng APOE ε4 không ảnh hưởng đáng kể đến điểm trí nhớ ngoại trừ việc tăng nồng độ chuỗi nhẹ neurofilament trong huyết tương. Trong nhóm mất trí nhớ, những người mang ε4 thể hiện suy giảm lớn hơn trong các nhiệm vụ đặt tên và trí nhớ so với những người không mang ε4, làm nổi bật ảnh hưởng cụ thể của ε4 đối với các chức năng trí nhớ quan trọng bị ảnh hưởng trong mất trí nhớ.
Kết quả hình ảnh học
Phân tích hình ảnh MRI não cho thấy những người mang ε4 có teo tăng ở vùng thời gian trung tâm và vỏ não entorhinal—những vùng quan trọng trong quá trình xử lý trí nhớ—điều này phù hợp với những thay đổi hủy hoại thần kinh sớm. Những kết quả này phù hợp với các mô hình dễ bị tổn thương của hạch hải mã và vỏ não đã được thiết lập trong mất trí nhớ liên quan đến APOE ε4.
Dấu hiệu sinh học hủy hoại thần kinh trong huyết tương
Trong các trường hợp mất trí nhớ, những người mang APOE ε4 có nồng độ Aβ40, tau phosphorylated 181, chuỗi nhẹ neurofilament và TNF-α trong huyết tương cao hơn. Mức độ GFAP cũng bị ảnh hưởng bởi tình trạng APOE ε4 trong toàn bộ nhóm, phản ánh sự kích hoạt tiểu cầu có thể liên quan đến quá trình viêm thần kinh. Những hồ sơ dấu hiệu sinh học này hỗ trợ sự hủy hoại và viêm thần kinh tăng tốc trong những người mang ε4.
Bình luận chuyên gia
Nghiên cứu này cung cấp bằng chứng quý giá xác nhận tác động tiêu cực của APOE ε4 đối với nguy cơ mất trí nhớ, suy giảm trí nhớ, cấu trúc não và dấu hiệu sinh học trong huyết tương ở người lớn tuổi từ DRC. Kết quả này xác nhận vai trò của APOE ε4 trong hủy hoại thần kinh vượt qua các dân tộc được nghiên cứu truyền thống, nhấn mạnh ý nghĩa lâm sàng rộng rãi của allele này.
Tuy nhiên, một số hạn chế cần xem xét. Mẫu nhỏ hạn chế khả năng tổng quát hóa và có thể đã cản trở việc phát hiện mối liên quan trong nhóm kiểm soát khỏe mạnh. Thiết kế cắt ngang hạn chế việc suy luận nhân quả và quan sát tiến triển theo thời gian. Các nghiên cứu lớn hơn, theo dõi dài hạn trong dân số châu Phi trong tương lai là cần thiết để xác định động lực thời gian của bệnh lý thần kinh liên quan đến APOE ε4.
Cơ chế, APOE ε4 được cho là tham gia vào sự lắng đọng amyloid, bệnh lý tau, rối loạn synapses và viêm thần kinh, điều mà các kết quả dấu hiệu sinh học của nghiên cứu này hỗ trợ. Các yếu tố dân tộc và môi trường có thể điều hòa các con đường này, làm nổi bật nhu cầu nghiên cứu cụ thể theo dân tộc.
Kết luận
Allele APOE ε4 có liên quan đáng kể đến tỷ lệ mắc bệnh mất trí nhớ cao hơn, kết quả trí nhớ xấu hơn, teo nhiều hơn ở vùng thời gian trung tâm và vỏ não entorhinal, và các dấu hiệu sinh học trong huyết tương chỉ ra sự hủy hoại thần kinh và viêm trong người lớn tuổi từ DRC. Những kết quả này nhấn mạnh tầm quan trọng của việc bao gồm các dân số đa dạng trong các nghiên cứu di truyền và dấu hiệu sinh học về mất trí nhớ để tăng cường hiểu biết và phát triển các can thiệp công bằng. Tình trạng APOE ε4 có thể cung cấp thông tin quý giá về phân loại rủi ro và theo dõi bệnh trong các bối cảnh châu Phi.
Quỹ và ClinicalTrials.gov
Nghiên cứu gốc được hỗ trợ bởi các tổ chức học thuật và nghiên cứu có liên quan như đã chi tiết bởi Ikanga et al. (2025). Không có đăng ký thử nghiệm lâm sàng nào được báo cáo.
Tài liệu tham khảo
Ikanga J, Patel SS, Schwinne M, Obenauf CA, Epenge E, Gikelekele G, Tshengele N, Kavugho I, Mampunza S, Mananga L, Teunissen CE, Rojas JC, Chan B, Lago AL, Boxer AL, Jeromin A, Omba E, Gross AL, Alonso A. Sự liên quan của allele apolipoprotein ε4 với mất trí nhớ, trí nhớ, hình ảnh và dấu hiệu sinh học trong huyết tương của bệnh hủy hoại thần kinh trong một mẫu người lớn tuổi từ Cộng Hòa Dân Chủ Congo. Alzheimers Dement. 2025 Oct;21(10):e70735. doi: 10.1002/alz.70735. PMID: 41085166; PMCID: PMC12519526.
Văn献附加支持:
Corder EH et al. Apolipoprotein E type 4 allele gene dosage and the risk of Alzheimer’s disease in late onset families. Science. 1993.
Farrer LA et al. Effects of age, sex, and ethnicity on the association between apolipoprotein E genotype and Alzheimer disease. JAMA. 1997.
Xu W et al. APOE genotype and neuroimaging markers of Alzheimer’s disease: a systematic review and meta-analysis. Neurosci Biobehav Rev. 2018.