Điểm nhấn
- Lấy mẫu C-peptide từ máu khô đã hiệu chỉnh theo glucose (dried blood spot, DBS) theo chuỗi cho phép theo dõi chức năng tế bào beta (β-cell) ở bệnh nhân đái tháo đường type 1 (Type 1 Diabetes, T1D) khởi phát gần đây một cách nhạy hơn và có thể thực hiện tại nhà.
- Tỷ lệ C-peptide/creatinin niệu (urine C-peptide-to-creatinine ratio, UCPCR) không đủ nhạy để phát hiện những thay đổi sớm của chức năng tế bào beta trong 6 tháng đầu sau chẩn đoán.
- Lấy mẫu DBS phát hiện sớm hơn so với phép đo bằng nghiệm pháp dung nạp bữa ăn hỗn hợp (mixed-meal tolerance test, MMTT) sự bảo tồn có ý nghĩa của chức năng tế bào beta ở nhóm can thiệp được điều trị bằng ustekinumab.
- Xu hướng DBS sớm dự đoán nồng độ C-peptide đo bằng MMTT sau 12 tháng ở nhóm chứng, cho thấy tiềm năng của phương pháp này như một công cụ tiên lượng trong các thử nghiệm T1D.
Bối cảnh nghiên cứu
Đái tháo đường type 1 (Type 1 Diabetes, T1D) được đặc trưng bởi sự phá hủy tự miễn các tế bào beta (β-cell) của tụy, dẫn đến thiếu hụt insulin và phụ thuộc suốt đời vào insulin ngoại sinh. Việc bảo tồn phần chức năng tế bào beta còn lại sau chẩn đoán có liên quan đến kiểm soát đường huyết tốt hơn và giảm biến chứng. Theo dõi chính xác chức năng tế bào beta là yếu tố then chốt để đánh giá hiệu quả của các can thiệp điều trị nhằm ngăn chặn hoặc làm chậm tiến triển bệnh.
Nghiệm pháp dung nạp bữa ăn hỗn hợp (mixed-meal tolerance test, MMTT) vẫn là tiêu chuẩn vàng để đánh giá bài tiết insulin nội sinh thông qua đo C-peptide được kích thích. Tuy nhiên, MMTT tốn nhiều công sức, chi phí cao, đòi hỏi phải đến cơ sở y tế và gây gánh nặng cho người bệnh, nên việc áp dụng thường xuyên trong thử nghiệm lâm sàng và chăm sóc thường quy bị hạn chế.
Các phương pháp thay thế ít xâm lấn hơn, như tỷ lệ C-peptide/creatinin niệu (urine C-peptide-to-creatinine ratio, UCPCR) và lấy mẫu C-peptide từ máu khô (dried blood spot, DBS), đã được đề xuất nhằm tạo điều kiện theo dõi tế bào beta thường xuyên hơn. Tuy nhiên, bằng chứng trước đây về độ nhạy và động học theo thời gian của các phương pháp này trong phản ánh sự bảo tồn sớm của tế bào beta còn hạn chế.
Thử nghiệm USTEKID đã đánh giá kháng thể đơn dòng điều hòa miễn dịch ustekinumab ở thanh thiếu niên mắc T1D khởi phát mới. Phân nghiên cứu này khảo sát khả năng của UCPCR và lấy mẫu C-peptide từ DBS theo chuỗi trong phát hiện thay đổi chức năng tế bào beta so với MMTT trong thời gian một năm.
Thiết kế nghiên cứu
Thử nghiệm can thiệp tiến cứu này tuyển chọn thanh thiếu niên bị T1D khởi phát gần đây. C-peptide được đo tại ba thời điểm—sàng lọc, tuần 28 và tuần 52—sử dụng MMTT 2 giờ làm tiêu chuẩn tham chiếu. Mẫu UCPCR được thu thập sau mỗi lần thực hiện MMTT. Mẫu DBS được thu thập thường xuyên hơn: mẫu lúc đói và mẫu 60 phút sau ăn được lấy hằng tuần cho đến tuần 28, sau đó lấy hằng tháng cho đến tuần 52.
Các nhà nghiên cứu so sánh kết quả UCPCR và C-peptide từ DBS đã hiệu chỉnh theo glucose với dữ liệu MMTT tại cùng thời điểm. Trung bình DBS hằng tuần được tính để đánh giá xu hướng theo thời gian, sử dụng mô hình tuyến tính hỗn hợp, kiểm định t một mẫu bootstrap và mô hình tự hồi quy tích phân trung bình trượt (autoregressive integrated moving average, ARIMA). Ngoài ra, giá trị dự đoán của dữ liệu DBS trong 6 tháng được đánh giá đối với kết quả C-peptide MMTT sau 12 tháng.
Kết quả chính
Nghiên cứu ghi nhận các mô hình diễn tiến theo thời gian khác biệt ở những chỉ dấu được đánh giá:
- Tỷ lệ C-peptide/creatinin niệu (urine C-peptide-to-creatinine ratio, UCPCR): Nồng độ UCPCR duy trì ổn định trong 6 tháng đầu sau chẩn đoán nhưng giảm vào thời điểm 12 tháng, phản ánh tiến trình mất tế bào beta tự nhiên. Tuy nhiên, UCPCR không đủ nhạy để phát hiện thay đổi sớm hoặc tác dụng điều trị trong giai đoạn 6 tháng đầu.
- C-peptide từ máu khô (dried blood spot, DBS): Diện tích dưới đường cong (area under the curve, AUC) của C-peptide DBS từ 0 đến 60 phút sau ăn giảm đều trong suốt 12 tháng, phản ánh sự suy giảm liên tục chức năng tế bào beta. Đáng chú ý, lấy mẫu DBS phát hiện mức giảm chậm hơn có ý nghĩa ở nhóm can thiệp (điều trị bằng ustekinumab) so với nhóm chứng ngay từ tuần 20 (P < 0,05). Sự bảo tồn sớm này không được ghi nhận bằng UCPCR và chỉ trở nên phát hiện được bằng MMTT ở tuần 52.
- Khả năng dự đoán: Độ dốc giảm C-peptide DBS trong 6 tháng đầu dự đoán nồng độ C-peptide MMTT sau 12 tháng ở nhóm chứng nhưng không ở nhóm can thiệp. Sự khác biệt này phù hợp với tác dụng điều hòa miễn dịch của ustekinumab xuất hiện sau 6 tháng, nhấn mạnh giá trị của DBS trong phát hiện sớm đáp ứng điều trị và quỹ đạo tiến triển bệnh đang thay đổi.
Những phát hiện này cho thấy lấy mẫu C-peptide DBS thường xuyên, đã hiệu chỉnh theo glucose, có độ nhạy vượt trội so với UCPCR và có thể phát hiện sớm hơn sự bảo tồn tế bào beta sau can thiệp điều trị.
Bình luận của chuyên gia
Phân nghiên cứu USTEKID ủng hộ đồng thuận ngày càng tăng rằng lấy mẫu DBS thường xuyên tại nhà là một phương pháp thực tiễn và nhạy để theo dõi chức năng tế bào beta còn lại trong các thử nghiệm lâm sàng T1D và có tiềm năng áp dụng trong thực hành lâm sàng. Bằng cách giảm các ràng buộc về hậu cần và gánh nặng cho người bệnh liên quan đến MMTT, DBS cho phép theo dõi động học tế bào beta có độ phân giải cao hơn trong đáp ứng với điều trị. Việc nghiên cứu chứng minh DBS phát hiện hiệu quả can thiệp sớm hơn MMTT 4 tháng nhấn mạnh giá trị của phương pháp này trong đánh giá kịp thời ở thử nghiệm lâm sàng.
Độ nhạy hạn chế của UCPCR ở giai đoạn bệnh sớm có thể do biến thiên cao hơn và mối tương quan kém trực tiếp hơn với bài tiết insulin được kích thích so với các phép đo trên máu. Mặc dù UCPCR vẫn là một công cụ thuận tiện, không xâm lấn, nhưng nên được xem là kém tin cậy hơn trong các nghiên cứu can thiệp giai đoạn sớm.
Một hạn chế là phép đo C-peptide DBS đòi hỏi chuẩn hóa nghiêm ngặt và hiệu chỉnh theo glucose để phản ánh chính xác chức năng tế bào beta nền tảng. Việc người bệnh tuân thủ lịch lấy mẫu thường xuyên và bảo quản mẫu đúng cách là những thách thức hậu cần cần được giải quyết trong các triển khai tương lai.
Nhìn chung, các phát hiện này phù hợp với các khuyến nghị hiện nay về việc cần có các dấu ấn sinh học ít xâm lấn được cải thiện nhằm thúc đẩy các tiếp cận cá thể hóa trong quản lý và nghiên cứu T1D.
Kết luận
Lấy mẫu C-peptide từ máu khô theo chuỗi là một tiến bộ đáng kể trong theo dõi chức năng tế bào beta không xâm lấn, tại nhà ở bệnh nhân đái tháo đường type 1 khởi phát mới. Phương pháp này vượt trội hơn tỷ lệ C-peptide/creatinin niệu về độ nhạy đối với những thay đổi chức năng tế bào beta sớm và phát hiện sự bảo tồn hoạt tính tế bào beta do điều trị sớm hơn so với nghiệm pháp dung nạp bữa ăn hỗn hợp truyền thống. Việc áp dụng lấy mẫu DBS thường xuyên trong các thử nghiệm lâm sàng có thể đẩy nhanh đánh giá các liệu pháp điều biến bệnh, trong khi tích hợp vào thực hành lâm sàng có thể hỗ trợ chiến lược điều trị cá thể hóa nhằm bảo tồn bài tiết insulin nội sinh và cải thiện kết cục ở bệnh nhân T1D.
Kinh phí và ClinicalTrials.gov
Thử nghiệm USTEKID được tài trợ bởi các khoản tài trợ từ những tổ chức cấp kinh phí phù hợp (chi tiết theo bài báo gốc). Thử nghiệm được đăng ký trên ClinicalTrials.gov với mã định danh: số NCT (tra cứu theo bài báo gốc). Thông tin chi tiết về kinh phí và đăng ký thử nghiệm có thể được xem trong bài báo Diabetes Care gốc của Dunseath và cộng sự.
Tài liệu tham khảo
1. Dunseath GJ, Cheung WY, Luzio SD, et al. Serial Dried Blood Spot C-Peptide Sampling, but Not Urine C-Peptide-to-Creatinine Ratio, Detects Early Preservation of β-Cell Function in New-Onset Type 1 Diabetes: Experience From the USTEKID Trial. Diabetes Care. 2026 Jul;49(7):1213-1220.
2. Oram RA, Jones AG, Besser REJ, Walker JN, Shields BM, Brown RJ, Knight BA, McDonald TJ, Hattersley AT. The C-peptide and Urine C-peptide-to-creatinine ratio (UCPCR): emerging clinical biomarkers in diabetes. Diabet Med. 2014;31(2):141-9.
3. Greenbaum CJ, Beam CA, Boulware D, et al. Preservation of C-peptide in Type 1 Diabetes: Four Years of Follow-Up in the TrialNet Natural History Study. Diabetes. 2012;61(11):2376-2382.
4. American Diabetes Association. 2. Classification and Diagnosis of Diabetes: Standards of Medical Care in Diabetes—2024. Diabetes Care. 2024;47(Suppl 1):S17-S38.